FA Cup tarihi, dünyanın en eski ulusal futbol turnuvasının hikâyesidir. İngiltere Futbol Federasyonu’nun (The Football Association) düzenlediği bu kupa, ilk kez 1871-72 sezonunda oynandı. Profesyonel kulüplerden küçük amatör takımlara kadar yüzlerce kulübün katıldığı FA Cup, “dev avcısı” sürprizleri ve Wembley finalleriyle futbol kültürünün en köklü geleneklerinden biridir. Bu rehberde FA Cup’ın doğuşunu, formatını, unutulmaz anlarını ve turnuvanın futbol dünyasındaki yerini anlatıyoruz.
- FA Cup, ilk kez 1871-72 sezonunda oynanan dünyanın en eski ulusal futbol turnuvasıdır.
- Turnuvaya profesyonel kulüplerin yanı sıra çok sayıda amatör kulüp katılır.
- Final, uzun yıllardır Londra’daki Wembley Stadyumu’nda oynanır.
- Alt liglerden takımların büyük kulüpleri elediği sürprizler, turnuvanın en sevilen yanıdır.
FA Cup’ın doğuşu
İngiltere Futbol Federasyonu 1863’te kuruldu ve futbol kurallarını standart hâle getirmeye başladı. Federasyon, birkaç yıl sonra kulüpler arasında bir eleme turnuvası düzenleme fikrini hayata geçirdi. 1871-72 sezonunda oynanan ilk turnuvaya az sayıda kulüp katıldı ve kupayı Wanderers kazandı. Bu turnuva, dünyada düzenlenen ilk ulusal futbol kupası oldu ve sonraki yıllarda birçok ülke benzer kupalar kurdu.
Turnuvanın formatı
FA Cup, eleme usulüyle oynanır. Turnuva, alt seviye amatör kulüplerin katıldığı ön eleme turlarıyla başlar. Sonraki turlarda alt profesyonel lig kulüpleri, ardından Championship ve Premier Lig kulüpleri turnuvaya dahil olur. Kura, her turda takımları rastgele eşleştirir; bu da küçük bir amatör kulübün bir Premier Lig deviyle karşılaşmasına imkân tanır.
| Aşama | Katılımcılar |
|---|---|
| Ön eleme turları | Alt seviye amatör kulüpler |
| İlk ana turlar | Üst amatör ligler ve alt profesyonel ligler |
| Üçüncü tur | Premier Lig ve Championship kulüplerinin katılımı |
| Son turlar | Çeyrek final ve yarı final |
| Final | Wembley’de tek maç |
Tekrar maçları
FA Cup’ın geleneksel özelliklerinden biri, beraberlikle biten maçların tekrar oynanmasıydı. Tekrar maçları, küçük kulüpler için büyük kulüplerin stadında oynama ve önemli bir gelir elde etme fırsatıydı. Ancak yoğun maç takvimi nedeniyle tekrar maçları zamanla sınırlandırıldı ve son yıllarda ana turlarda kaldırıldı. Artık beraberlikle biten maçlarda uzatma ve gerekirse penaltı atışları uygulanıyor. Penaltı kurallarını seri penaltı atışları yazımızda anlattık.

Wembley finalleri
FA Cup finali, 1920’lerden itibaren Wembley Stadyumu’nda oynanmaya başladı. Eski Wembley, ikonik ikiz kuleleriyle futbol tarihinin en ünlü stadyumlarından biri oldu. Stadyum yeniden inşa edilirken finaller bir dönem başka bir stadyumda oynandı. Yeni Wembley’in açılmasının ardından finaller yeniden Londra’ya döndü. Birçok futbolcu için FA Cup finalinde Wembley’de oynamak, kariyerinin en unutulmaz anlarından biridir. Wembley’in önemini Championship play-off finali yazımızda da ele aldık.
“Dev avcıları” geleneği
FA Cup’ı özel kılan en önemli unsur, alt liglerden gelen kulüplerin büyük kulüpleri eleme potansiyelidir. Bu sürprizlere “dev avcılığı” denir. Amatör veya alt lig kulüplerinin Premier Lig ekiplerini elediği maçlar, İngiliz futbol kültürünün en sevilen hikâyeleri arasında yer alır. Bu maçlar, küçük kulüplerin taraftarları için nesiller boyu anlatılan efsanelere dönüşür. Ayrıca büyük kulüplerle eşleşmek, küçük kulüplere bilet ve yayın gelirleri açısından önemli bir finansal destek sağlar.
En başarılı kulüpler
FA Cup tarihinin en başarılı kulübü Arsenal’dir. Manchester United, Chelsea, Tottenham ve Liverpool da kupayı birçok kez kazanan kulüpler arasında yer alır. Ancak turnuva tarihinde daha küçük kulüplerin de kupayı kaldırdığı unutulmaz anlar yaşandı. Bu sürpriz şampiyonluklar, FA Cup’ın “herkes için açık” ruhunu temsil eder.
Avrupa kupalarıyla bağlantı
FA Cup şampiyonu, sonraki sezon Avrupa kupalarından birine katılma hakkı kazanır. Bu hak, özellikle ligde Avrupa kupası hedefine ulaşamayan kulüpler için turnuvayı daha da değerli kılar. Avrupa Ligi’nin tarihini UEFA Avrupa Ligi tarihi yazımızda anlattık.
Türkiye Kupası ile karşılaştırma
FA Cup’ın formatı, Türkiye Kupası gibi birçok ulusal kupa organizasyonuna ilham verdi. Türkiye Kupası da farklı liglerden kulüplerin katıldığı eleme turlarıyla oynanır ve zaman zaman alt lig kulüplerinin büyük sürprizlerine sahne olur. Türkiye Kupası’nın tarihini Türkiye Kupası tarihi yazımızda anlattık.
FA Cup’ın kültürel önemi
FA Cup, İngiliz futbol kültürünün ayrılmaz bir parçasıdır. Turnuvanın üçüncü turu, büyük kulüplerin turnuvaya katıldığı tur olarak özel bir heyecanla beklenir. Kura çekimleri canlı yayınlanır ve küçük kulüpler, büyük bir rakiple eşleşme umuduyla kurayı takip eder. Bir amatör kulübün Premier Lig devine karşı oynayacağı maç, kasabanın tamamını harekete geçiren bir olaya dönüşür.
FA Cup finali de uzun yıllar boyunca İngiliz futbol sezonunun kapanış töreni gibi görüldü. Final günü, televizyon yayınlarının ve geleneksel ritüellerin merkezinde yer aldı. Lig maçlarının artması ve Avrupa kupalarının öneminin büyümesiyle birlikte bazı büyük kulüplerin FA Cup’a yaklaşımı değişse de turnuva, taraftarlar için hâlâ özel bir anlam taşıyor.
Turnuva ayrıca alt liglerdeki kulüpler için önemli bir gelir kaynağıdır. Büyük kulüplerle eşleşen küçük kulüpler, bilet ve yayın gelirlerinden elde ettikleri kaynakla tesislerini iyileştirebilir veya mali sorunlarını hafifletebilir. Bu yönüyle FA Cup, İngiliz futbol piramidinin sağlığına katkı sağlayan bir organizasyon olarak da değerlendirilir.
Tekrar maçları ve format değişiklikleri
FA Cup tarihinde berabere biten maçların tekrar edilmesi uzun süre turnuvanın karakteristik özelliklerinden biri oldu. Küçük kulüpler için büyük bir rakiple tekrar maçı oynamak, hem sportif hem de maddi açıdan önemli bir fırsattı. Zamanla yoğun fikstür nedeniyle tekrar maçları sınırlandırıldı ve bazı turlarda kaldırıldı. Bu değişiklikler, turnuvanın geleneklerini savunanlar arasında tartışmalara yol açtı.
Video yardımcı hakem sistemi de belirli turlardan itibaren FA Cup maçlarında kullanılmaya başlandı. Ancak tüm stadyumlarda bu altyapının bulunmaması nedeniyle sistem, turnuvanın erken turlarında her maçta uygulanamaz.
Alt liglerden kulüplerin hikâyeleri
FA Cup’ın en sevilen yanlarından biri, amatör ve yarı profesyonel kulüplerin turnuvada ilerleyerek büyük kulüplerle karşılaşmasıdır. Bu kulüpler için üst turlara çıkmak, bilet ve yayın gelirleri sayesinde yıllık bütçelerini aşan bir gelir anlamına gelebilir.
FA Cup, uzun tarihi boyunca İngiliz futbolunun değerlerini, geleneklerini ve sürprizlere açık doğasını yansıtmaya devam etti. Turnuva, her sezon yeni hikâyeler yazarak bu mirası canlı tutuyor.
Turnuvanın kadın futbolundaki karşılığı olan Women’s FA Cup da her sezon büyük ilgi görür ve finali Wembley’de oynanır. Bu, FA Cup geleneğinin kadın futboluna da taşındığını gösterir.
Turnuvanın her sezon yazdığı yeni hikâyeler, FA Cup’ın neden bu kadar sevildiğini en iyi şekilde açıklar.
Sonuç
FA Cup, 1871-72 sezonunda başlayan ve dünyanın en eski ulusal futbol turnuvası olan bir organizasyondur. Amatör kulüplere açık formatı, Wembley finalleri ve dev avcısı sürprizleriyle futbolun en köklü geleneklerinden birini temsil eder. Avrupa futbolu ile ilgili diğer rehberlerimiz için Avrupa futbolu kategorimizi takip edebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
FA Cup ne zaman başladı?
FA Cup ilk kez 1871-72 sezonunda oynandı ve dünyanın en eski ulusal futbol turnuvası olarak kabul edilir.
FA Cup'ı ilk kim kazandı?
İlk FA Cup şampiyonu Wanderers kulübüdür.
FA Cup finali nerede oynanır?
Final, uzun yıllardır Londra’daki Wembley Stadyumu’nda oynanır.
FA Cup'ı en çok kazanan kulüp hangisi?
FA Cup’ı en çok kazanan kulüp Arsenal’dir.
Kaynak: The Football Association arşivleri ve İngiliz futbol tarihi kaynakları
