Seri penaltı atışları, normal süre ve gerekiyorsa uzatma devreleri sonunda eşitliğin bozulmadığı eleme maçlarında kazananı belirlemek için kullanılan yöntemdir. Resmî adıyla “penaltı noktasından atışlar” olarak bilinen bu yöntem, futbolun en gerilimli anlarını yaratır. Dünya Kupası finallerinden yerel kupa maçlarına kadar birçok önemli eşleşmenin sonucu penaltılarla belirlenmiştir. Bu rehberde seri penaltı atışlarının nasıl yapıldığını, hangi kuralların geçerli olduğunu ve sık sorulan durumları anlatıyoruz.
- Her takım sırayla beş atış kullanır; daha fazla gol atan takım kazanır.
- Beş atış sonunda eşitlik devam ederse ani ölüm turlarına geçilir.
- Yalnızca maç sonunda sahada bulunan oyuncular atış yapabilir.
- Kaleci atış sırasında en az bir ayağı kale çizgisi üzerinde olacak şekilde durmalıdır.
Penaltı atışlarından önce
Seri penaltı atışlarına geçilmeden önce hakem, takım kaptanlarının katılımıyla yazı tura atar. Yazı turayı kazanan takım ilk atışı mı yoksa ikinci atışı mı kullanacağına karar verir. Atışların hangi kaleye yapılacağı ise ayrıca hakem tarafından belirlenir; hakem bu kararda güvenlik ve zemin koşulları gibi etkenleri dikkate alabilir.
Atışlar başlamadan önce iki takımın atış yapabilecek oyuncu sayısı eşitlenir. Bir takım sahada daha fazla oyuncuyla maçı bitirmişse, sayıyı eşitlemek için bazı oyuncularını atış listesinden çıkarır. Takımlar, atış sırasını hakeme bildirmek zorunda değildir; ancak her oyuncu yalnızca bir kez atış yapabilir, tüm uygun oyuncular atış yapmadan hiçbir oyuncu ikinci kez atış kullanamaz.
Atışların yapılışı
| Aşama | Kural |
|---|---|
| İlk beş atış | Takımlar sırayla beşer atış kullanır |
| Erken bitiş | Bir takım rakibin kalan atışlarıyla yetişemeyeceği farkı yakalarsa seri biter |
| Ani ölüm | Beş atış sonunda eşitlik varsa, birer atış sonunda fark oluşana kadar devam edilir |
| Tekrar sıra | Tüm uygun oyuncular atış yaptıktan sonra ikinci tur başlar; kaleci de atış yapabilir |
Atışlar sırayla kullanılır: Bir takım atış yaptıktan sonra diğer takım atış yapar. Beş atış tamamlanmadan bir takım, rakibinin kalan tüm atışlarını gole çevirse bile ulaşamayacağı bir fark yakalarsa seri sona erer. Örneğin ilk üç atış sonunda 3-0 önde olan bir takım, rakibi kalan iki atışı da atsa yetişemeyeceği için kazanmış olur.
Ani ölüm
Beş atış sonunda skor eşitse, takımlar birer atış kullanmaya devam eder. Bu turlarda bir takım gol atıp diğeri kaçırdığında seri sona erer. Ani ölüm turları, tüm uygun oyuncular atış yapana kadar devam eder; ardından aynı sırayla yeni bir tur başlar.

Kimler atış yapabilir?
Seri penaltı atışlarında yalnızca maçın sonunda sahada bulunan oyuncular atış yapabilir. Daha önce oyundan çıkan oyuncular atış kullanamaz. Kaleciler de atış yapabilir. Bazı istisnai durumlar dışında, atışlar sırasında yeni oyuncu oyuna alınamaz.
Kalecinin atışlar sırasında sakatlanması ve oyuna devam edememesi durumunda, takım değişiklik hakkını kullanmamışsa yedek kaleci oyuna alınabilir. Kurallar ayrıca, değişiklik hakkı bitmiş olsa bile belirli şartlarda sakatlanan kalecinin yedek bir kaleciyle değiştirilmesine imkân tanır. Değişiklik kurallarını oyuncu değişikliği kuralı yazımızda anlattık.
Kaleci için kurallar
Atış sırasında kaleci kale çizgisi üzerinde, direkler arasında ve topa dönük şekilde durmalıdır. Top vurulana kadar kalecinin en az bir ayağının bir kısmı kale çizgisine temas etmeli veya çizgi hizasında olmalıdır. Kaleci, direklere veya kale ağlarına dokunamaz ve atışı kullanan oyuncunun dikkatini dağıtacak şekilde davranamaz. Kaleci top vurulmadan önce çizgiden öne çıkarsa ve atış gol olmazsa, atış tekrarlanır.
Atış sırasında ve öncesinde kalecinin uygunsuz davranışları sarı kartla cezalandırılabilir. Penaltı noktasıyla ilgili genel kuralları penaltı kuralları yazımızda anlattık.
Atışı kullanan oyuncu için kurallar
- Top penaltı noktasına konmalı ve hareketsiz olmalıdır.
- Oyuncu topa ileri doğru vurmalıdır.
- Koşu sırasında aldatıcı hareketler yapılabilir; ancak oyuncu koşusunu tamamladıktan sonra topa vurmadan önce aldatıcı hareket yapamaz.
- Top vurulduktan sonra atışı kullanan oyuncu topa ikinci kez dokunamaz.
- Atış, top durduğunda, oyun dışına çıktığında veya hakem atışın bittiğine karar verdiğinde tamamlanmış sayılır.
VAR ve penaltı atışları
VAR kullanılan maçlarda, penaltı atışları sırasında da kalecinin çizgiden erken çıkması veya topun çizgiyi geçip geçmediği gibi durumlar incelenebilir. Gol çizgisi teknolojisi ise topun çizgiyi tamamen geçip geçmediğini anında belirleyebilir. VAR sürecinin işleyişini VAR nasıl çalışır yazımızda anlattık.
Seri penaltıların tarihçesi
Penaltı atışları, futbolda eşitliği bozmak için 1970’lerde yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Daha önceki dönemlerde eşitlik hâlinde tekrar maçları oynanıyor ya da kura çekiliyordu. Kura ile belirlenen eşleşmelerin en ünlü örneklerinden biri, Türkiye’nin 1954 Dünya Kupası’na katılımıdır; bu hikâyeyi 1954 Dünya Kupası’nda Türkiye yazımızda anlattık.
IFAB, penaltı atışlarında ilk atışı kullanan takımın psikolojik avantaj sağlayıp sağlamadığını incelemek için farklı atış sıralarını da denedi. Ancak bu denemelerden sonra geleneksel sıralı yöntem korundu.
Psikoloji ve hazırlık
Seri penaltı atışları, teknik bir beceri olduğu kadar psikolojik bir sınavdır. Takımlar, maç öncesinde rakip oyuncuların penaltı alışkanlıklarını ve kalecinin tercihlerini analiz eder. Kaleciler, atıcıların hangi köşeyi tercih ettiğine dair notlarla sahaya çıkabilir. Oyuncular ise antrenmanlarda baskı altında penaltı kullanma çalışmaları yapar. Deplasman golü kuralının kaldırılmasıyla birlikte iki maçlı eşleşmelerde penaltı atışlarına gidilme ihtimali arttı; bu konuyu deplasman golü kuralı yazımızda anlattık.
Penaltı atışları istatistik sayılır mı?
Seri penaltı atışlarında atılan goller, oyuncuların resmî gol istatistiklerine eklenmez. Maç, istatistik kayıtlarında beraberlik olarak yer alır; penaltı atışlarının sonucu ise yalnızca tur atlayan veya kupayı kazanan takımı belirler. Örneğin 1-1 biten ve penaltılarla kazanılan bir maç, kayıtlarda 1-1 beraberlik olarak geçer. Benzer şekilde kalecilerin penaltı atışlarında kurtardığı toplar da maç istatistiklerine kurtarış olarak işlenmez.
Lig maçlarında penaltı atışları uygulanmaz; çünkü ligde beraberlik geçerli bir sonuçtur. Penaltı atışları yalnızca kazananın mutlaka belirlenmesi gereken kupa maçlarında, eleme turlarında ve finallerde kullanılır.
Penaltı atışlarında hakem, atışların kurallara uygun yapılması için tüm süreci yönetir. Atış yapmayan oyuncular orta daire içinde bekler, atış yapan takımın kalecisi ise ceza sahası dışında, kale çizgisi ile ceza sahası çizgisinin kesiştiği noktanın yakınında durur.
Penaltı atışları sona erdiğinde hakem, kazanan takımı resmî olarak ilan eder ve maç raporuna atışların sonucunu ayrıca işler.
Eklenen sürenin nasıl hesaplandığını uzatma dakikaları nasıl belirlenir yazımızda anlattık.
Eşitliğin penaltılara gitmesini sıklaştıran kural değişikliğini deplasman golü kuralı yazımızda anlattık.
Sonuç
Seri penaltı atışlarında her takım sırayla beşer atış kullanır; eşitlik devam ederse ani ölüm turlarına geçilir. Yalnızca maç sonunda sahada bulunan oyuncular atış yapabilir ve kaleci atış anında kale çizgisi üzerinde durmalıdır. Futbol kurallarıyla ilgili diğer rehberlerimiz için futbol kategorimizi takip edebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Seri penaltı atışlarında kaç atış kullanılır?
Her takım önce sırayla beşer atış kullanır. Eşitlik devam ederse birer atışlık ani ölüm turlarına geçilir.
Oyundan çıkan oyuncu penaltı atabilir mi?
Hayır. Yalnızca maçın sonunda sahada bulunan oyuncular penaltı atışlarına katılabilir.
Kaleci penaltı atışı kullanabilir mi?
Evet. Kaleci de maç sonunda sahada bulunan oyunculardan biri olduğu için atış kullanabilir.
Kaleci çizgiden erken çıkarsa ne olur?
Kaleci top vurulmadan önce çizgiden öne çıkarsa ve atış gol olmazsa atış tekrarlanır. Kaleci ayrıca sarı kartla cezalandırılabilir.
Kaynak: IFAB Oyun Kuralları, Kural 10: Maçın Sonucunun Belirlenmesi
