Atletizm branşları, koşma, atlama ve atma gibi insanın en temel hareketlerine dayanan disiplinlerden oluşur. Olimpiyat Oyunları’nın en çok madalya dağıtılan sporu olan atletizm, “sporların anası” olarak da anılır. Pistte birkaç saniye süren sürat koşularından saatler süren yol yarışlarına, sırıkla atlamadan çekiç atmaya kadar birbirinden çok farklı yetenekler gerektiren branşları bir araya getirir. Bu rehberde atletizmin ana branş gruplarını, her branşın temel kurallarını ve hangi fiziksel özelliklerin öne çıktığını anlatıyoruz.
- Atletizm; pist yarışları, saha yarışmaları, çoklu yarışmalar, yol koşuları ve yürüyüş olarak gruplanır.
- Pist branşları sürat, orta mesafe, uzun mesafe, engelli ve bayrak yarışlarını kapsar.
- Saha branşları atlamalar (uzun, üç adım, yüksek, sırık) ve atmalardan (gülle, disk, cirit, çekiç) oluşur.
- Dekatlon ve heptatlon, birden fazla branşın puanla birleştirildiği çoklu yarışmalardır.
Atletizm branşları nasıl gruplanır?
Uluslararası atletizm federasyonu World Athletics, branşları genel olarak beş ana grupta toplar: pist yarışları, saha yarışmaları, çoklu yarışmalar, yol koşuları ve yarış yürüyüşü. Bunlara ek olarak arazi koşuları (kros) ve dağ koşuları gibi doğada yapılan disiplinler de atletizmin parçasıdır.
| Grup | Örnek branşlar |
|---|---|
| Sürat | 100 m, 200 m, 400 m |
| Orta mesafe | 800 m, 1500 m |
| Uzun mesafe | 5000 m, 10.000 m |
| Engelli | 100/110 m engelli, 400 m engelli, 3000 m engelli |
| Atlamalar | Uzun atlama, üç adım, yüksek atlama, sırıkla atlama |
| Atmalar | Gülle, disk, cirit, çekiç |
| Çoklu | Dekatlon (erkekler), heptatlon (kadınlar) |
| Yol | Yarı maraton, maraton, yarış yürüyüşü |
Sürat koşuları
Sürat koşuları 100, 200 ve 400 metre mesafelerinde yapılır. Atletler start bloklarından çıkar ve her biri kendi kulvarında koşar. Hatalı çıkış kuralı oldukça katıdır: Günümüzde ilk hatalı çıkışı yapan atlet diskalifiye edilir. Sürat koşularında patlayıcı güç, reaksiyon süresi ve maksimum hızı koruyabilme yeteneği belirleyicidir. 400 metre ise sürat ile dayanıklılığın birleştiği, en zorlu sürat mesafesi olarak kabul edilir.
Bayrak yarışları
Bayrak yarışlarında dört atlet sırayla koşar ve elden ele bir bayrak (çubuk) aktarılır. En yaygın mesafeler 4×100 metre ve 4×400 metredir. Bayrak değişiminin belirlenmiş değiştirme alanı içinde yapılması gerekir; bu alanın dışında yapılan değişim takımın diskalifiye edilmesine yol açar. 4×100 metrede bayrak değişimi tekniği, bireysel hız kadar önemlidir.

Orta ve uzun mesafe koşuları
800 ve 1500 metre orta mesafe olarak adlandırılır. Bu yarışlarda taktik çok önemlidir: Atletler kulvarlarından çıkıp iç kulvarda yer kapmaya çalışır, son tura kadar enerjilerini korur ve bitişe doğru hızlanır. 5000 ve 10.000 metre ise uzun mesafe branşlarıdır. Burada aerobik kapasite, tempo kontrolü ve son metrelerdeki atak gücü belirleyicidir.
Uzun mesafe koşucuları genellikle yol koşularına da geçiş yapar. Yarı maraton ve maraton, şehir sokaklarında yapılan ve atletizmin en kalabalık katılımlı yarışlarıdır. Maratonun tarihini ve hazırlık sürecini maraton nedir yazımızda ayrıntılı anlattık.
Engelli koşular
Engelli koşularda atletler belirli aralıklarla yerleştirilmiş engellerin üzerinden geçerek koşar. Kadınlar 100 metre, erkekler 110 metre engelli koşar; her iki cinsiyet için 400 metre engelli de yapılır. Engeller kasıtlı olarak devrilmediği sürece engele çarpmak diskalifiye sebebi değildir; ancak hız kaybına neden olur.
3000 metre engelli ise uzun mesafe karakterli bir branştır. Bu yarışta pist üzerindeki sabit engellerin yanı sıra su havuzlu bir engel de bulunur. Atletler her turda bu su engelini aşmak zorundadır.
Atlama branşları
- Uzun atlama: Atlet bir koşu yolunda hızlanır, sıçrama tahtasından havalanır ve kum havuzuna düşer. Ölçüm, tahtanın ön çizgisinden kumda bırakılan en yakın ize kadar yapılır.
- Üç adım atlama: Sekme, adım ve sıçrama olmak üzere üç aşamalı bir atlayıştır. Ritim ve denge çok önemlidir.
- Yüksek atlama: Atlet çıtanın üzerinden geçmeye çalışır. Günümüzde neredeyse tüm atletler sırtüstü geçilen “Fosbury” tekniğini kullanır.
- Sırıkla atlama: Esnek bir sırık yardımıyla çok yüksek çıtaların aşıldığı, teknik açıdan en karmaşık branşlardan biridir.
Atlama branşlarında patlayıcı bacak gücü kritik rol oynar. Sıçrama gücünü geliştirme yöntemlerini dikey sıçrama nasıl artırılır yazımızda bulabilirsiniz.
Atma branşları
Atma branşlarında amaç, aracı mümkün olan en uzak mesafeye göndermektir. Gülle ve disk atma, çember içinden yapılır; çekiç atma da çemberden yapılır ancak güvenlik için kafes içinde gerçekleştirilir. Cirit atma ise bir koşu yolunda hızlanılarak yapılır. Atışın geçerli sayılması için aracın belirlenen sektör çizgileri içine düşmesi ve sporcunun çemberi ya da atış çizgisini usulüne uygun terk etmesi gerekir.
Atma branşlarında güç kadar teknik de önemlidir. Örneğin disk ve çekiç atmada dönüş tekniği, gülle atmada ise kalçadan başlayan kuvvet aktarımı performansı belirler.
Çoklu yarışmalar: dekatlon ve heptatlon
Dekatlon, erkeklerin iki gün boyunca on farklı branşta yarıştığı bir disiplindir. Kadınlarda ise yedi branştan oluşan heptatlon yapılır. Her branştaki performans bir puan tablosuna göre puana çevrilir ve toplam puanı en yüksek olan sporcu kazanır. Dekatlon şampiyonları, çok yönlülükleri nedeniyle geleneksel olarak “dünyanın en iyi atleti” olarak anılır.
Hangi branş kime uygun?
Atletizme yeni başlayan çocuklar ve gençler genellikle birçok branşı deneyerek başlar. Antrenörler, sporcunun fiziksel özelliklerine ve gelişimine göre zamanla uzmanlaşmayı önerir. Patlayıcı gücü yüksek sporcular sürat ve atlamalarda, dayanıklılığı yüksek olanlar uzun mesafede, güçlü ve teknik yatkınlığı olanlar ise atmalarda öne çıkabilir. Sporcu beslenmesinin performansa etkisini sporcu beslenmesi yazımızda inceledik.
Atletizmde ölçüm ve rekorlar
Atletizmde sonuçlar son derece hassas şekilde ölçülür. Pist yarışlarında elektronik zamanlama sistemleri saniyenin yüzde birine kadar ölçüm yapar; bitiş çizgisindeki yüksek hızlı kameralar, çok yakın bitişlerde sıralamayı belirler. Saha yarışmalarında ise mesafeler ve yükseklikler santimetre hassasiyetinde ölçülür. Günümüzde büyük organizasyonlarda atma branşlarındaki mesafeler elektronik ölçüm cihazlarıyla belirlenir.
Rekorların resmî olarak tanınması için bazı koşulların sağlanması gerekir. Örneğin sürat koşularında ve yatay atlamalarda arkadan esen rüzgârın hızı ölçülür; belirli bir sınırın üzerindeki rüzgârla elde edilen dereceler rekor olarak kabul edilmez. Ayrıca rekor kıran sporcunun doping kontrolünden geçmesi zorunludur.
Salon atletizmi
Atletizm yalnızca açık hava stadyumlarında yapılmaz. Kış aylarında düzenlenen salon yarışmaları, genellikle 200 metrelik kapalı pistlerde gerçekleştirilir. Salon atletizminde 60 metre ve 60 metre engelli gibi açık havada olmayan kısa mesafeler bulunur; çoklu yarışmalarda ise erkekler için heptatlon, kadınlar için pentatlon yapılır. Kapalı pistlerin virajları daha keskin olduğu için bazı salonlarda virajlar eğimli inşa edilir.
Olimpiyatların bir diğer köklü sporunu serbest ve grekoromen güreş farkı yazımızda, havuzdaki yarışları ise yüzme stilleri yazımızda anlattık.
Olimpiyat programındaki farklı branşlardan hentbol kuralları ve tenis Grand Slam turnuvaları yazılarımıza da göz atabilirsiniz.
Sonuç
Atletizm branşları; pist yarışları, saha yarışmaları, çoklu yarışmalar ve yol koşuları olmak üzere geniş bir yelpazeye yayılır. Her branş farklı fiziksel özellikler ve teknikler gerektirir; bu çeşitlilik atletizmi hem izlemesi keyifli hem de herkese uygun bir spor yapar. Diğer spor dallarına ait rehberlerimiz için diğer sporlar kategorimizi takip edebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Atletizm branşları kaç gruba ayrılır?
Atletizm genel olarak pist yarışları, saha yarışmaları (atlamalar ve atmalar), çoklu yarışmalar, yol koşuları ve yarış yürüyüşü olarak gruplanır.
Dekatlon ve heptatlon arasındaki fark nedir?
Dekatlon erkeklerin on branşta yarıştığı, heptatlon ise kadınların yedi branşta yarıştığı çoklu yarışmadır. Her ikisinde de performanslar puana çevrilir.
Sürat koşularında hatalı çıkış kuralı nasıl uygulanır?
Günümüzdeki kurallara göre hatalı çıkış yapan atlet doğrudan diskalifiye edilir. Reaksiyon süresi start bloklarındaki sensörlerle ölçülür.
Atma branşları hangileridir?
Gülle atma, disk atma, çekiç atma ve cirit atma olmak üzere dört atma branşı vardır.
Kaynak: World Athletics yarışma kuralları
